Tw47 to typ ciężkich, mocnych parowozów, należący do rodziny tendrzaków, które fabryki polskie budowały specjalnie dla Górnośląskich Kolei Wąskotorowych. Projekt, który w roku 1947 zatwierdzono do produkcji w chrzanowskim „Fabloku”, wcale nie był oryginalny – parowozy znane jako typ „Bytom” niemal niczym nie różniły się od produkowanych przed wojną (w tej samej fabryce) maszyn serii Tw29, znanych też jako typ W1E „Górny Śląsk”. Tymczasem Tw29 niewiele różniły się od wcześniejszych konstrukcji niemieckich.
Wzorem dla projektantów parowozów W1E (Tw29) była lokomotywa T40 berlińskiej firmy L. Schwartzkopff, znana też jako Tw9. Pojazd wyposażono w ślepą oś, połączoną wiązarami z ostatnim zestawem kołowym. System ten ułatwiał przejście lokomotywy przez ostre łuki, lecz nie zdał egzaminu w trakcie eksploatacji.
W konstrukcji lokomotyw W1E zrezygnowano ze ślepej osi. Zamiast tego prof. Albert Czeczott, wybitny polski konstruktor parowozów, opracował rozwiązanie w którym zestawy kołowe mogły przesuwać się na boki – drugi zestaw o 15 mm a piąty o 26 mm. Zestaw silnikowy (środkowy) pozbawiony został obrzeży.
W stosunku do przedwojennego pierwowzoru w parowozach Tw47 wprowadzono zmiany konstrukcyjne wynikające z uproszczenia technologii wytwarzania, wyeliminowania wad konstrukcyjnych oraz obniżenia kosztów produkcji. Cała seria liczyła dziesięć egzemplarzy dla GKW i kolejnych dziesięć dla górnośląskich zakładów przemysłowych. Próżny parowóz ważył niewiele ponad 32 tony, a gotowy do jazdy ponad 41. Choć rozwijał prędkość maksymalną zaledwie 30 km/h (bo też więcej nie było trzeba) jego moc była imponująca i wynosiła 400 koni mechanicznych. Kotły Tw47 produkowały Polskie Zakłady Babcock-Zieleniewski w Sosnowcu, których bogata historia łączy do dziś Górny Śląsk, Zagłębie i Kraków, a które łącząc się z innymi przedsiębiorstwami i przechodząc z rąk do rąk wielokrotnie zmieniały nazwę (po wojnie znane były m.in. jako Fakop).
W trakcie napraw okresowych w konstrukcji Tw47 wprowadzano kilka modernizacji i zmian: zawory zasilające kotła zastąpiono zaworami znormalizowanymi (które zaczęto mocować do kolumny rozdzielającej), zlikwidowano parowe dzwony sygnałowe, oświetlenie acetylenowe zmieniono na typowo elektryczne (zasilane z turbozespołu) i zastosowano dodatkowe prostokątne nakładki łączące tarcze zderzakowe.
Parę lat później, w 1953 roku, opracowano nową wersję lokomotywy, która różniła się od Tw47 kilkoma detalami – główną różnicą było zastosowanie spawania zamiast łączenia elementów parowozu nitami. W ten sposób powstała seria Tw53. Pod koniec lat 70. XX wieku w Centralnym Zarządzie Kolei Dojazdowych Ministerstwa Komunikacji w Warszawie podjęto decyzję o wycofaniu całej serii Tw47, która zastąpiona została nowymi rumuńskimi lokomotywami spalinowymi serii Lxd2. Co ciekawe, Tw53 pracowały dużo dłużej, bo aż do drugiej połowy lat 80.
Nasz egzemplarz: Tw47-2558
Parowóz o numerze taborowym 2558 rozpoczął pracę na Górnośląskich Kolejach Wąskotorowych w roku 1948, w Parowozowni Kolei Wąskotorowych w Bytomiu. Ze względu na brak formularza parowozu oraz innej dokumentacji ewidencji pracy pojazdów trakcyjnych Górnośląskich Kolei Dojazdowych trudno ustalić dokładną historię jego eksploatacji oraz datę zakończenia pracy – najprawdopodobniej miało to jednak miejsce w 1978 roku.
Wiadomo, że 22 października 1971 r. w ZNTK „Nowy Sącz” wykonano ostatnią rewizję wewnętrzną kotła z wymianą skrzyni ogniowej, a w 3 września 1976 r. w ZNTK „Nowy Sącz” wykonano ostatnią rewizję wewnętrzną kotła. Termin ostatniej rewizji zewnętrznej kotła upłynął 3 września 1978 r. i po upływie tej daty parowóz nie był już eksploatowany. 8 października 1979 r. parowóz Tw47-2558 został skreślony z inwentarza PKP. 30 maja 1980 r. skasowaną lokomotywę przekazano do Stacji Wodociągowej „Staszic” w Tarnowskich Górach Reptach z przeznaczeniem na stały kocioł wodny.
Parowóz po latach pracy i postoju na terenie Stacji Wodociągowej był w dużym stopniu zdekompletowany. Brakowało układu napędowego (komplet wiązarów i korbowodów) i rozrządu, większości elementów armatury kotła oraz turbiny. Ze względu na ilość brakujących części Muzeum Kolejnictwa w Warszawie nie wyraziło zainteresowania jego przejęciem. Stan lokomotywy pogarszał się również ze względu na oddziaływanie czynników atmosferycznych – parowóz stał bowiem „pod chmurką”.
W 1995 r. parowóz został zakupiony przez Przedsiębiorstwo Transportu Samochodowego „Periba” w Bytomiu i ustawiony na terenie firmy. Nowy właściciel nie uzupełnił braków a jedynie pomalował lokomotywę. Po ponad dziesięciu latach w roli pomnika techniki maszyna została zakupiona przez Urząd Miasta w Bytomiu i 18 marca 2006 r. przewieziona na stację Bytom Karb Wąskotorowy. 27 stycznia 2023 r. lokomotywę wpisano do rejestru zabytków ruchomych Województwa Śląskiego pod numerem B/454/2023.
Odbudowa i jak w niej pomóc
Przygotowania
W latach 2016 – 2024 kompletowano, na ile było to możliwe, dokumentację parowozów serii Tw47 oraz serii pokrewnych, takich Tw53, Tw29 i innych.
W roku 2024 zakończyliśmy opracowywanie Programu Prac Konserwatorskich, który był zwieńczeniem działań zmierzających do rozpoczęcia odbudowy parowozu. W dniu 4 września 2024 roku Śląski Wojewódzki Konserwator Zabytków zatwierdził dokument i wydał pozwolenie na prowadzenie prac konserwatorskich.
Odbudowa i jej finansowanie
Naszym celem jest odbudowa parowozu do stanu czynnego. W tym kierunku zmierzały wszystkie działania związane z pozyskiwaniem dokumentacji technicznej a obecnie środków finansowych na remont lokomotywy. Egzemplarz ten po zakończeniu naprawy stanowić będzie idealny przykład tego, do czego dążymy od czasu założenia Stowarzyszenia – do zachowania dla przyszłych pokoleń dziedzictwa Górnośląskich Kolei Wąskotorowych.
Na rzecz odbudowy pozyskaliśmy dotychczas zewnętrzne środki finansowe w postaci dotacji celowych:
- W latach 2024-2026, w ramach konkursów na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytkach wpisanych do rejestru zabytków województwa śląskiego – środki Województwa Śląskiego w kwocie łącznej 314 110 złotych,
- W roku 2025 z programu Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora w kwocie 100 000 zł,
- W roku 2026 z programu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w kwocie 591 049 zł (całkowita wartość zadania: 600 096,80 zł) – na podstawie umowy z dnia 07.10.2026.
Łączna kwota środków zewnętrznych zaangażowanych do odbudowy to: 1 005 159 złotych (stan na październik 2026). Prowadzimy działania nad pozyskaniem kolejnych środków zewnętrznych. Dodatkowo Stowarzyszenie wydało ponad 75 000 złotych złotych własnych środków, często pozyskanych od swoich członków, celem pozyskania dokumentacji, zakupu części oraz wykonania etapów powiązanych z już wykonywanymi.
W ramach prowadzonej od 2024 roku odbudowy parowozu do stanu czynnego przeprowadzono dotychczas następujące prace:
- rozebrano parowóz,
- oczyszczono strumieniowo-ściernie, naprawiono i pomalowano ostoję,
- wykonano regeneracje resorów,
- wykonano naprawę zestawów kołowych oraz remont maźnic z wykonaniem nowych panewek osiowych,
- pozyskano i skompletowano układ napędowy (wiązary, korbowody) i rozrządu parowozu,
- wykonano nowe panewki wiązarowe,
Prace w trakcie lub zaplanowane:
- remont kotła,
- skompletowanie armatury kotłowej (remont i pozyskanie części)
Do czasu przyznania dotacji z programu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego duże prace były wstrzymane. Środki z przedmiotowego dofinansowania posłużyły do zapoczątkowania prac przy sercu parowozu – kotle i jego osprzęcie. Podkreślić należy jednak, że przyznane środki nie wystarczą na pokrycie całości kosztów prac koniecznych do wykonania przy tej części parowozu. Pracujemy nad zapewnieniem odpowiedniego montażu finansowego, żeby wykonać jak największą część prac.
Co pozostało do wykonania?
- remont silników parowych,
- naprawa skrzyń wodnych,
- odbudowa budki maszynisty i skrzyni węglowej,
- odbudowa instalacji elektrycznej,
Jak możesz nam pomóc?
Na potrzeby odbudowy parowozu planujemy w najbliższym czasie założenie zbiórki. Informacje już wkrótce!
A jeśli masz możliwość przekazania nam materiałów lub masz warsztat w którym mógłbyś odtworzyć/wykonać elementy do naszego zabytku – zapraszamy do kontaktu!
Ostatnia aktualizacja: 09.11.2026
